Matki chrzestne bomby atomowej
3
lipca nakładem Wydawnictwa Otwartego ukażą się Dziewczyny Atomowe amerykańskiej dziennikarki Denise Kiernan. Pasjonująca
opowieść o zwykłych kobietach, którym przyszło dokonać niezwykłych rzeczy w równie
niezwykłym czasie
Południowe
Appalachy przez długi czas strzegły swoich tajemnic, ukrytych głęboko pod
warstwami skał łupkowych i węgla, schowanych pod pradawnymi wzgórzami
Cumberland, przyczajonych w cieniu najdalej na południe wysuniętych zboczy gór
Great Smoky. Od 1942 roku stały się strażnikiem nowej tajemnicy. Tutejsza
ziemia zadrżała i zatrzęsła się przed bezprecedensowym sojuszem wojska,
przemysłu i nauki, który doprowadził do stworzenia najpotężniejszej i
najbardziej kontrowersyjnej broni spośród wszystkich znanych dotąd ludzkości.
Broni dysponującej ogromną, niespotykaną w historii mocą, która uwalniała
energię podstawowego składnika materii, czyli atomu.
Projekt
nadzorował generał, a zespół najwybitniejszych światowych naukowców miał za cel
go zrealizować. To jednak dzięki wielu wspaniałym i często nieznanym ludziom
wizje, plany i teorie mogły stać się rzeczywistością. Dziesiątki tysięcy
pracowały bez ustanku przy projekcie, którego szczegółów nigdy im nie
wyjaśniono. Tym młodym i odważnym ludziom, którzy podczas drugiej wojny
światowej przyjechali do Oak Ridge w stanie Tennessee, przyszło żyć i pracować
w mieście zbudowanym od zera dla jednego jedynego celu: wzbogacenia uranu
potrzebnego do budowy pierwszej bomby atomowej mającej być użytą w walce.
Projekt
Manhattan wymagał poświęcenia, a nawet ofiar, nie tylko od pracujących przy nim
ludzi. Stworzenie infrastruktury zajmującej powierzchnię czterokrotnie większą
niż Manhattan wiązało się z wysiedleniem tysięcy rodzin, z których część
musiała porzucić dobytki godząc się na liche rekompensaty finansowe. Byli
jednak i tacy, którzy porzucać nie musieli nic, bo i nic nie posiadali.
Wyburzono budynki na blisko 800 działkach pozostawiając jedynie 180
nieruchomości, służących później celom mieszkalnym i magazynowym projektu.
Polski ślad
Jedną
z bohaterek Dziewczyn Atomowych jest
Celia Szapka, Amerykanka polskiego pochodzenia, sekretarka przeniesiona z biura
projektu w Nowym Jorku. Jak inne głęboko wierząca w sens swej pracy na drodze
do rychłego i zwycięskiego zakończenia najbardziej wyniszczającej z wojen.
Podobnie jak innym kobietom jadącym pociągiem do Oak Ridge, powiedziano jej, że
praca ta będzie służyć wyłącznie temu celowi. Celia szybko przyzwyczaiła się do
aury tajemniczości. Podpisała mnóstwo dokumentów, bez słowa protestu zgodziła
się na pobranie odcisków palców i z cierpliwością wysłuchała kilku pogadanek o
tym, że nigdy nie powinna rozmawiać o tym, czym się zajmuje.
Znaczenie
kobiet dla przemysłu i gospodarki podczas wojny rosło w postępie geometrycznym.
Ponieważ dwóch jej braci walczyło na froncie, Celia miała mocne poczucie
obowiązku, które rozwiewało wszelkie wątpliwości. Jeśli jej wkład w tę wojnę
wymagał wyjazdu do jakiegoś dalekiego, obcego i zapomnianego przez Boga
miejsca, to niech tak będzie.
Prawdziwa kakofonia dźwięków
Wśród
pracowników zaangażowanych w Project Manhattan było wiele młodych kobiet, które
opuściły rodzinne domy, by na własny sposób wziąć udział w tej wojnie.
Dobrowolnie zamieniły farmy oraz spokojne urzędnicze posady na fabryki, pisały
do bliskich pełne nadziei listy, pracowały niezmordowanie i cierpliwie czekały,
co z tej pracy wyniknie…
W
każdym zakątku, od działu kadr po laboratoria chemiczne, roiło się od kobiet. Pracowały
jako sprzątaczki, sprzedawczynie, chemiczki, telefonistki, a czarnoskóre –
nawet jako robotnice kolejowe. Do wielu z nich Denise Kiernan udało się
dotrzeć, by wysłuchać ich wyjątkowych opowieści. Dziewczyny Atomowe są ich zapisem.
Kobiety
pracujące jako operatorki kalutronów, urządzeń służących do wzbogacania
potrzebnego do budowy broni jądrowej uranu, przyjeżdżały do pracy autobusem (dojeżdżający
z dalszych zakątków, aby zdążyć na ranną zmianę zaczynającą się o siódmej, musiały
wsiąść do autobusu już o czwartej rano). Sterownie kalutronów były olbrzymie.
Długie, wysokie, z nieprzyjemnym ostrym światłem, a na dodatek panował w nich
potworny hałas. W tej przytłaczającej, pełnej betonu i metalu przestrzeni,
rozlegała się prawdziwa kakofonia dźwięków – odgłosy ciężkich kroków na
cementowej podłodze mieszały się z wołaniami ludzi, przerywanymi od czasu do
czasu przez trzaski zwarć elektrycznych i zgrzyty haków uziemiających.
Szczególny eksperyment socjologiczny
Jednym
z największych problemów psychicznych mieszkańców Oak Ridge – obok poczucia przygnębienia i niskiego
morale – była jednak tęsknota za domem, szczególnie wśród młodych kobiet. Z
tego względu życie rozrywkowe z czasem wzbogaciło się o pijalnie piwa, kino
samochodowe, pole do mini golfa, tor do jazdy na wrotkach czy trampolinę
gimnastyczną.
Średnia
wieku mieszkańców Oak Ridge wynosiła 27 lat. Społeczność miasta stanowiła
ekscytująca mieszanka: byli żołnierze i naukowcy, robotnicy budowlani i
kierowcy ciężarówek, kobiety po studiach, które przyjechały z wielkich miast,
oraz dziewczyny, które skończyły tylko szkołę średnią i wychowywały się na pobliskich
farmach. Dzięki temu zawieranie znajomości wydawało się wyjątkowo łatwe.
Ograniczeniem była jedynie panująca wokół atmosfera podejrzliwości. Trudno było
bowiem o pewność, czy zapoznana właśnie osoba nie jest donosicielem. A mówienie
o pracy było surowo zakazane.
POLKA, KTÓRA
POMOGŁA WYGRAĆ WOJNĘ
Lektura Dziewczyn Atomowych Denise Kiernan
odkrywa kolejną nieznaną szerzej historię z czasów II wojny światowej. To
historia pisana przez kobiety pracujące przy trzymanym w największej tajemnicy
naukowym projekcie rządu USA...
Rok 1943, Oak Ridge. Tysiące młodych ludzi przyjeżdża z
najodleglejszych zakątków Stanów Zjednoczonych do pracy. Wiedzą, że ich praca
będzie służyła tylko jednemu celowi: szybkiemu oraz zwycięskiemu zakończeniu
wojny. Nie znają jednak konkretnego celu swojej
podróży, rodzaju wykonywanej pracy, ani miejsca, do którego mają się udać. Nie
wiedzą także, jak długo będą musieli tam pozostać.
Przyjmowano wszystkich ochotników, bez względu na podziały rasowe,
wyznaniowe czy narodowościowe. W związku z tym społeczność miasta stanowiła
ekscytująca mieszanka: byli żołnierze i naukowcy, robotnicy budowlani i
kierowcy ciężarówek, kobiety po studiach, które przyjechały z wielkich miast,
oraz dziewczyny mające za sobą jedynie szkołę średnią, wychowane na pobliskich
farmach… Płeć nie grała tu roli, dlatego tak wiele młodych kobiet zachęconych
dobrymi zarobkami postanowiło wyjechać z rodzinnych domów w nieznane.
POLSKI ŚLAD
Dziewczyny
Atomowe to nieopowiedziana dotąd historia
kobiet, bez których wygrana wojny nie byłaby tak oczywista. Jedną z nich była
dwudziestoczteroletnia wówczas Celia Szapka. Amerykanka polskiego pochodzenia,
sekretarka „przeniesiona” z biura projektu w Nowym Jorku. Szybko przyzwyczaiła
się do aury tajemniczości. Podpisała mnóstwo dokumentów, bez słowa protestu
zgodziła się na pobranie odcisków palców i z cierpliwością wysłuchała kilku
pogadanek o tym, że nigdy nie powinna rozmawiać o tym, czym się zajmuje.
Ani Celia, ani żadna
z pozostałych dziewczyn w pociągu, nie skarżyła się z powodu
tajemniczości całego przedsięwzięcia. W 1943 roku narzekanie nie było
w modzie, zwłaszcza kiedy tysiące kilometrów dalej tylu ludzi ryzykowało
i poświęcało życie. Jak tu więc narzekać, kiedy dostało się propozycję
dobrej i bezpiecznej pracy?
Znaczenie kobiet dla przemysłu i gospodarki podczas wojny rosło w
postępie geometrycznym. Ponieważ dwóch jej braci walczyło na froncie, Celia
miała mocne poczucie obowiązku, które rozwiewało wszelkie wątpliwości. Dlatego
postanowiła zrobić coś użytecznego.
Jeśli jej wkład w tę wojnę wymagał wyjazdu do jakiegoś dalekiego, obcego
i zapomnianego przez Boga miejsca, to niech tak będzie.
Poza tym Celia zawsze lubiła nowe wyzwania i nie była to jej pierwsza
daleka podróż. Dorastała w górniczym miasteczku Shenandoah w stanie
Pensylwania, z którego jak najszybciej chciała się wyrwać. Gdy tylko nadarzyła
się okazja wbrew matce wyjechała do pracy w Nowym Jorku. Tam, po kilku
miesiącach, otrzymała propozycję wyjazdu w nieznane i nie zastanawiała się
długo, nim ją przyjęła.
Już w Oak Ridge Celia pracowała niezmordowanie i cierpliwie
czekała, co z tej pracy wyniknie. W każdym zakątku tego zatopionego w błocie,
sztucznie stworzonego miasteczka, od działu kadr po laboratoria chemiczne,
roiło się od kobiet. Pracowały jako sprzątaczki, sprzedawczynie, chemiczki,
telefonistki, a czarnoskóre – nawet jako robotnice kolejowe.
Kobiety
pracujące jako operatorki kalutronów, urządzeń służących do wzbogacania
potrzebnego do budowy broni jądrowej uranu, przyjeżdżały do pracy autobusem
(dojeżdżający z dalszych zakątków, aby zdążyć na ranną zmianę zaczynającą się o
siódmej, musiały wsiąść do autobusu już o czwartej rano). Sterownie kalutronów
były olbrzymie. Długie, wysokie, z nieprzyjemnym ostrym światłem, a na dodatek
panował w nich potworny hałas. W tej przytłaczającej, pełnej betonu i metalu
przestrzeni, rozlegała się prawdziwa kakofonia dźwięków – odgłosy ciężkich
kroków na cementowej podłodze mieszały się z wołaniami ludzi, przerywanymi od
czasu do czasu przez trzaski zwarć elektrycznych i zgrzyty haków uziemiających.
Celia nigdy nie podejrzewała, że wyjeżdżając do pracy, wróci z…
mężem. To właśnie w Oak Ridge poznała Henry’ego Klemskiego, przystojnego
Polaka, który od początku wpadł jej w oko. Pobrali się 27 stycznia 1945 roku i
od początku wiedzieli, że chcą pozostać w miasteczku na stałe.
Celia Klemski ma dziś dziewięćdziesiąt lat i wciąż mieszka w
Oak Ridge. Jest w świetnej formie, zdrowa i pełna energii - tak samo
jak wtedy, gdy jako młoda kobieta wsiadła do pociągu, o którym wiedziała
jedynie, że zmierza gdzieś na południe.
O autorce:
Denise Kiernan – pisarka i dziennikarka. Publikowała w „The New York Times”, „The Wall Street
Journal”, „The Village Voice”, „Ms. Magazine”, „Discover” i wielu innych. Jest
autorką książek historycznych. Mieszka w Karolinie Północnej.
[fot.
©TREADSHOTS.COM]
Kiernan w perfekcyjny sposób wplata szczegóły naukowych
badań w opowieść o powstawaniu Oak Ridge. To książka idealna zarówno dla
zainteresowanych losami kobiet, jak i powstawaniem bomby atomowej
„Booklist”
Dane
wydawnicze:
Denise Kiernan
Dziewczyny
Atomowe. Nieznana historia kobiet, które pomogły wygrać II wojnę światową
Wydawnictwo Otwarte
Kraków, 2013
s. 422, ISBN 978-83-7515-158-9
